اکلوژن ترتیبی چیست؟
اکلوژن ترتیبی اکلوژنی است که طوری طراحی می‌شود که هنگام حرکت دادن فک پایین به طرفین، دندان‌ها از عقب به ترتیب از هم جدا شوند و دندان‌هایی مانند دندان نیش حرکت را هدایت کنند.
در کلینیک ما، آن را «اکلوژن با جدا شدن ترتیبی» و «اکلوژن با هدایت ترتیبی» نیز می‌نامیم.
این نظریه‌ای دربارهٔ اکلوژن است که پروفسور رودولف اسلاویچک (Rudolf Slavicek) از دانشگاه وین و پروفسور سادائو ساتو از دانشگاه دندانپزشکی کاناگاوا و همکارانشان مطرح کرده‌اند.
این مفهوم در ناتولوژی اتریشی، که پایهٔ معاینه و طراحی در کلینیک ماست، به شیوهٔ طراحی اکلوژن مربوط می‌شود.
پیشینهٔ این دیدگاه
پروفسور اسلاویچک داده‌های حاصل از بررسی رادیوگرافی‌های نیم‌رخ تعداد زیادی از افراد را با رایانه ارزیابی کرد و بر پایهٔ نتایج آن، دیدگاه خود دربارهٔ اکلوژن را تدوین کرد.
این دیدگاه بعدها «گایدنس جانبی ترتیبی با هدایت دندان نیش» نامیده شد.
ویژگی آن این دانسته می‌شود که افزون بر مسیر مفصل فک، شرایط و نسبت‌های ساختار اسکلتی را نیز در نظر می‌گیرد.
در پژوهشی که ردیف دندان‌های طبیعیِ درمان‌نشده را بررسی کرد نیز گزارش شده است که شیب سطوح دندان‌هایی که حرکت فک پایین را هدایت می‌کنند، از دندان‌های قدامی به سوی دندان‌های خلفی به ترتیب کمتر می‌شود و دندان‌های مولر (آسیای بزرگ) بسیار صاف بودند.
این پژوهش بیان می‌کند که این نتایج از دیدگاه گایدنس با ترتیب از جلو به عقب پشتیبانی می‌کند.
سازوکار اکلوژن ترتیبی
نحوهٔ جدا شدن دندان‌ها در حرکت به طرفین
در کلینیک ما، طراحی با رعایت نکات زیر انجام می‌شود.
- هنگام بستن دهان و جفت کردن دندان‌ها، دندان‌های خلفی در دو طرف با تعداد و شدت تقریباً یکسان با هم تماس پیدا کنند.
- هنگام حرکت دادن فک پایین به طرفین، تماس دندان‌ها از عقب به ترتیب از بین برود.
- دندان‌های پرمولر (دندان‌های چهارم و پنجم از جلو) نیز در گایدنس، یعنی هدایت حرکت، سهیم شوند.
- هدایت حرکت عمدتاً بر عهدهٔ دندان نیش باشد.
واژهٔ «ترتیبی» به همین جدا شدن به ترتیب اشاره دارد.
به‌طور کلی، در دیدگاه وین دربارهٔ اکلوژن گفته می‌شود که شیب گایدنس طوری طراحی می‌شود که در دندان مولر اول صاف‌ترین باشد و به سوی دندان نیش به ترتیب تندتر شود.
هنگامی که دندان نیش ساییده شده باشد، دندان پرمولر اول بخشی از گایدنس را بر عهده می‌گیرد.
زاویه‌ای متفاوت برای هر دندان
از این رو، زاویهٔ شیب سطح دندان (زاویهٔ شیب کاسپ) برای هر دندان مقدار متفاوتی دارد.
در جدولی که در عکس دیده می‌شود نیز، هرچه دندان جلوتر باشد مقدار زاویه بزرگ‌تر و هرچه عقب‌تر باشد کوچک‌تر است.
به‌عنوان نمونه‌ای از شیوهٔ تعیین زاویه، زاویهٔ دندان نیش بالا حدود 3° کمتر از زاویه‌ای که مفصل فک با آن به جلو می‌لغزد در نظر گرفته می‌شود تا فک پایین به‌نرمی حرکت کند.
زاویهٔ دندان‌های قدامی از آن هم کمتر در نظر گرفته می‌شود تا هنگام حرکت فک پایین به طرفین، بدون گیر کردن از کنار هم بگذرند.
این زاویه‌ها از روی مقادیری مانند زاویهٔ مسیر مفصل فک که با Cadiax ثبت شده محاسبه می‌شوند و روی آرتیکولاتور Girrbach Reference SL به شکل دندان درمی‌آیند.
گایدنس حرکت به عقب (Retrusive guidance)
به گفتهٔ مدیر کلینیک، در خواب عمیق، همراه با عضلات بدن، عضلات اطراف فک نیز شل می‌شوند و فک پایین بر اثر گرانش به عقب می‌رود.
اگر هنگام سبک شدن خواب دندان‌قروچه رخ دهد، فک پایینِ عقب‌رفته ممکن است بافت پشت مفصل فک (ناحیهٔ بای‌لامینار) را فشار دهد.
از این رو، در کلینیک ما گایدنسی برای کنترل حرکت فک پایین به عقب (گایدنس حرکت به عقب: Retrusive guidance) نیز همراه با گایدنس ترتیبی در طراحی شکل دندان‌ها گنجانده می‌شود.
برای نمونه، نه‌تنها به دندان پرمولر اول (دندان 4) بلکه به دندان پرمولر دوم (دندان 5) نیز گایدنس جانبی داده می‌شود، با این هدف که حتی از حالتی که فک پایین به عقب رفته است نیز بتوان نیروی عضلات را کنترل کرد.
عکس: مومی که گایدنس حرکت به عقب را نشان می‌دهد
در موم دندان‌های خلفی شیری، بخش آبی جایی است که خالی گذاشته می‌شود تا فک پایین هنگام حرکت به عقب به آن برخورد نکند، و بخش سبز جایی است که هدایت حرکت به طرفین را بر عهده دارد.
شکل طوری ساخته شده است که پس از حرکت فک پایین به عقب نیز گایدنس جانبی باقی بماند.
معنای رنگ‌های موم و مراحل ساخت شکل در صفحهٔ وکس‌آپ (wax-up) با جزئیات معرفی شده است.
چرا کلینیک ما از اکلوژن ترتیبی استفاده می‌کند
زیرا از ارتودنسی تا دندان مصنوعی کامل می‌توان با هدفی یکسان طراحی کرد
در کلینیک ما، در ارتودنسی، دندان مصنوعی، وسیله‌های اختلالات مفصل گیجگاهی‌فکی و روکش‌ها، هدف با همان نظریهٔ اکلوژن تعیین می‌شود.
در دندان مصنوعی کامل نیز اکلوژن ویژه‌ای فقط برای دندان مصنوعی در نظر گرفته نمی‌شود، بلکه با همان دیدگاهی که برای دندان‌های طبیعی به کار می‌رود، اکلوژن با جدا شدن ترتیبی ایجاد می‌شود.
به همین دلیل است که شیوهٔ خم کردن سیم ارتودنسی و شیوهٔ چیدن دندان‌های مصنوعی در دندان مصنوعی کامل نکات مشترک زیادی دارند.
عکس: سیم ارتودنسی و دندان‌های مصنوعی دندان مصنوعی کامل
برای در نظر گرفتن دندان‌قروچه در خواب
هنگام دندان‌قروچه، ممکن است در حالی که فک پایین به طرفین یا عقب حرکت می‌کند، نیروی زیادی وارد شود.
در کلینیک ما، این اکلوژن در خواب به همان اندازهٔ اکلوژن در روز اهمیت دارد.
با این طراحی که در حرکت به طرفین دندان‌ها از عقب به ترتیب جدا شوند و دندان‌هایی مانند دندان نیش حرکت را هدایت کنند، و برای حرکت به عقب گایدنس حرکت به عقب در نظر گرفته شود، کنترل نیروها در خواب هدف قرار می‌گیرد.
برای هماهنگ کردن گایدنس دندان‌ها با مسیر مفصل فک
زاویهٔ دندان‌هایی که حرکت فک پایین را هدایت می‌کنند، بر اساس زاویهٔ مسیر مفصل فک تعیین می‌شود.
کمی کمتر در نظر گرفتن زاویهٔ دندان نیش نسبت به زاویه‌ای که مفصل فک با آن به جلو می‌لغزد نیز یکی از همین موارد است.
در عمل در کلینیک ما
از طراحی تا بررسی
- تعیین موقعیت فکِ هدف درمان: از روی ثبت Cadiax، تحلیل ساختار اسکلتی و موارد دیگر، موقعیت فک پایین که در درمان هدف قرار می‌گیرد (موقعیت درمانی فک) محاسبه می‌شود.
- تعیین زاویهٔ هر دندان: از روی مقادیری مانند زاویهٔ مسیر مفصل فک، زاویهٔ گایدنس هر دندان محاسبه و روی آرتیکولاتور تنظیم می‌شود.
- شکل دادن: شکل دندان‌ها با موم طراحی می‌شود و به وسیله، دندان موقت، دندان مصنوعی یا روکش تبدیل می‌شود.
- بررسی در دهان: پس از قرار دادن، حرکت فک و تماس دندان‌ها بررسی می‌شود.
- بررسی عملکرد در خواب: با BruxChecker بررسی می‌شود که هنگام دندان‌قروچه در خواب، سطوح گایدنس جانبی و رو به عقب و تکیه‌گاه دندان‌های بالا و پایین چگونه عمل می‌کنند.
دستگاه‌های درمان اختلالات مفصل گیجگاهی‌فکی
یکی از وسیله‌های اختلالات مفصل گیجگاهی‌فکی، اورلی فلزی است که پس از تعیین موقعیت فک پایین در فضای سه‌بعدی، گایدنس حرکت به عقب و گایدنس ترتیبی به آن داده می‌شود.
در کلینیک ما، آن را «SOMOTR» (حروف اول نام انگلیسی آن) می‌نامیم.
این وسیله در صفحهٔ اورلی فلزی (metal overlay) معرفی شده است.
ارتودنسی
در ارتودنسی نیز جدا شدن ترتیبی دندان‌های خلفی و کنترل نیروها در خواب هدف قرار می‌گیرد.
در درمان کودکان نیز، نه‌تنها اکلوژن در روز بلکه اکلوژن در خواب نیز بررسی می‌شود.
سیم ارتودنسی در صفحهٔ MEAW معرفی شده است.
دندان مصنوعی
در دندان مصنوعی کامل، ارتفاع هنگام جفت شدن دندان‌ها و شیب سطح جونده با تحلیل ساختار اسکلتی، و زاویهٔ شیب سطوح دندان‌های مصنوعی با ثبت Cadiax تعیین می‌شود و اکلوژن با جدا شدن ترتیبی ایجاد می‌شود.
نحوهٔ چیدن دندان‌های مصنوعی در صفحهٔ چیدمان دندان‌های مصنوعی توضیح داده شده است.
روکش
هنگامی که دندان‌های زیادی با هم با روکش اصلاح می‌شوند نیز، زاویهٔ گایدنس هر دندان از پیش محاسبه می‌شود و شکل روی آرتیکولاتور تعیین می‌شود.
آنچه با اکلوژن ترتیبی می‌توان و نمی‌توان انجام داد
آنچه ممکن است
- طراحی زاویهٔ هر دندان به گونه‌ای که هنگام حرکت فک پایین به طرفین، دندان‌ها از عقب به ترتیب جدا شوند
- تقسیم نقش هدایت حرکت میان دندان نیش و دندان‌های پرمولر
- طراحی به گونه‌ای که حتی از حالتی که فک پایین به عقب رفته است نیز گایدنس جانبی عمل کند
- تعیین هدفی با دیدگاهی یکسان برای ارتودنسی، دندان مصنوعی، وسیله‌ها و روکش‌ها
آنچه ممکن نیست و راه جبران آن در کلینیک ما
اکلوژن ترتیبی شیوه‌ای برای طراحی اکلوژن است؛ از این رو برخی موارد را نمی‌توان تنها با آن تعیین یا بررسی کرد.
در کلینیک ما، این کمبودها با ترکیب روش‌های زیر جبران می‌شوند.
| آنچه ممکن نیست | راه جبران در کلینیک ما |
|---|---|
| دانستن اینکه آیا گایدنس طراحی‌شده در خواب واقعاً عمل می‌کند یا نه | بررسی تماس دندان‌ها در خواب با BruxChecker |
| تعیین خودِ موقعیت فکی که در درمان هدف قرار می‌گیرد | محاسبه از روی ثبت Cadiax و موارد دیگر، و تنظیم روی آرتیکولاتور |
| به دست آوردن مقادیری که مبنای زاویهٔ هر دندان هستند | به دست آوردن از روی ثبت Cadiax و تحلیل ساختار اسکلتی با آنالیز سفالومتری لترال و موارد دیگر |
| بررسی اینکه آیا اکلوژنی که روی مدل تعیین شده، در دهان جفت می‌شود یا نه | بررسی در حین استفاده از دندان موقت یا دستگاه (دندان موقت و دندان مصنوعی موقت) |
در کلینیک ما، پس از درمان نیز بررسی نحوهٔ تماس دندان‌ها در خواب ادامه می‌یابد.
پرسش‌های متداول
- آیا «اکلوژن با جدا شدن ترتیبی» و «اکلوژن با هدایت ترتیبی» یکی هستند؟
بله. در کلینیک ما، هر دو به‌عنوان نام‌هایی برای اکلوژن ترتیبی به کار می‌روند.
اکلوژنی است که در آن، هنگام حرکت دادن فک پایین به طرفین، دندان‌ها از عقب به ترتیب از هم جدا می‌شوند.
- آیا حرکت به طرفین فقط با دندان نیش هدایت می‌شود؟
هدایت عمدتاً بر عهدهٔ دندان نیش است، اما به دندان‌های پرمولر نیز نقش گایدنس داده می‌شود.
گاهی برای اینکه حتی از حالتی که فک پایین به عقب رفته است نیز گایدنس جانبی عمل کند، دندان پرمولر دوم نیز در گایدنس سهیم می‌شود.
- آیا به دندان مصنوعی هم این اکلوژن داده می‌شود؟
بله. در کلینیک ما، به دندان مصنوعی کامل نیز با همان دیدگاهی که برای دندان‌های طبیعی به کار می‌رود، اکلوژن با جدا شدن ترتیبی داده می‌شود.
- آیا با دندان‌قروچه در خواب ارتباط دارد؟
بله. طراحی با در نظر گرفتن حرکت فک پایین به طرفین و عقب در هنگام دندان‌قروچه انجام می‌شود.
اینکه آیا گایدنس طراحی‌شده در خواب عمل می‌کند یا نه، با BruxChecker بررسی می‌شود.
- آیا برای دندان‌های کودکان (دندان‌های شیری) هم در نظر گرفته می‌شود؟
بله. گاهی در دندان‌های خلفی شیری نیز نقطه‌های تماس هنگام جفت شدن، بخشی که در حرکت به عقب برخورد نمی‌کند، و گایدنس جانبی و رو به جلو به‌طور جداگانه طراحی می‌شوند.
فناوری‌ها و درمان‌های مرتبط
- ناتولوژی اتریشی
- آرتیکولاتور Girrbach Reference SL
- BruxChecker
- اورلی فلزی (metal overlay)
- فهرست فناوری‌های مورد استفاده
- اختلالات مفصل گیجگاهی‌فکی (TMD)
- ارتودنسی با پرهیز از کشیدن دندان تا حد امکان
- دندان مصنوعی (دندان مصنوعی دقیق)
منابع مورد استفاده
برای توضیحات عمومی (پیشینهٔ این دیدگاه و ترتیب شیب گایدنس)، از منابع منتشرشدهٔ زیر کمک گرفته‌ایم. شیوهٔ کار کلینیک ما بر پایهٔ نوشته‌ها و توضیحات مدیر کلینیک است.
- Sukalo M. «Rudolf Slavicek und die Gnathologie in Österreich»، پایان‌نامهٔ دانشگاه پزشکی وین، 2016 (به آلمانی، PDF)
- Kulmer S, et al. Incline and length of guiding elements in untreated naturally grown dentition. J Oral Rehabil. 1999;26(8):650-660 (به انگلیسی)
مشاوره و تماس با ما
مؤسسهٔ پزشکی «گیباکای»، کلینیک دندانپزشکی یوشیمی
کد پستی 194-0001، توکیو، شهر ماچیدا، تسوکوشینو 1-29-1، ساختمان Square 2، واحد 302 (طبقهٔ سوم)
تلفن 042-795-1359 فکس 042-795-1398
روزهای کاری: دوشنبه، سه‌شنبه، پنجشنبه، جمعه 10:00–13:00 / 14:30–18:00
نخستین مراجعه با مشاورهٔ اولیه (خدمت خصوصی، خارج از پوشش بیمه؛ 30 دقیقه تا 1 ساعت) آغاز می‌شود که در آن معاینه و تشخیص انجام می‌شود. مشاوره دربارهٔ تشخیصی که در کلینیک دیگری دریافت کرده‌اید نیز در همین جلسه پذیرفته می‌شود.
در موارد اضطراری، مثلاً اگر نمی‌توانید غذا بجوید یا علائم شدید است، لطفاً تلفنی (042-795-1359) با ما مشورت کنید.