تغییرپذیری ضربان قلب چیست؟
تغییرپذیری ضربان قلب (HRV) به نوسان‌های اندک در فاصلهٔ میان یک ضربان قلب و ضربان بعدی گفته می‌شود.
از روی نوار قلب، فاصلهٔ میان ضربان‌ها (فاصلهٔ R-R) را یکی‌یکی به دست می‌آوریم و بررسی می‌کنیم.
فاصلهٔ ضربان‌های قلب همیشه یکسان نیست.
گفته می‌شود که در این نوسان، فعالیت دستگاه عصبی سمپاتیک و پاراسمپاتیک، یعنی دستگاه عصبی خودمختار، نقش دارد و در پژوهش‌ها از آن به‌عنوان معیاری برای بررسی فعالیت دستگاه عصبی خودمختار استفاده می‌شود.
در فهرست معاینات کلینیک ما، این روش با عنوان «آزمون رفلکس دستگاه عصبی خودمختار به کمک تغییرپذیری ضربان قلب» آمده است.
کلینیک ما در پژوهش‌هایی که رابطهٔ اکلوژن و عملکرد دستگاه عصبی خودمختار را بررسی می‌کنند، از تغییرپذیری ضربان قلب استفاده می‌کند.
تغییرپذیری ضربان قلب یکی از روش‌های ثبت واکنش‌هایی است که در بدن رخ می‌دهد.
تنها با این مقدار نمی‌توان دربارهٔ علت علائم یا اثر درمان قضاوت کرد.
سازوکار تغییرپذیری ضربان قلب
بر پایهٔ پژوهش مقالهٔ سال 2026، مراحل ثبت تا تحلیل را در 4 گام معرفی می‌کنیم.
- الکترودها را روی قفسهٔ سینه می‌چسبانیم و نوار قلب را ثبت می‌کنیم. در پژوهش، از یک دستگاه ثبت بی‌سیم (تله‌متر) استفاده شد که می‌تواند نوار قلب و الکترومیوگرافی را هم‌زمان ثبت کند.
- ضربان‌ها را یکی‌یکی از موج‌های نوار قلب جدا می‌کنیم و فاصله‌های میان ضربان‌ها (فاصلهٔ R-R) را پشت سر هم قرار می‌دهیم.
- نوسان این فاصله‌ها را به نوسان‌های سریع و نوسان‌های کند تفکیک می‌کنیم (تحلیل بر حسب فرکانس).
- اندازهٔ مؤلفهٔ نوسان سریع (HF) و مؤلفهٔ نوسان کند (LF)، و نیز حاصل تقسیم LF بر HF (LF/HF) را به دست می‌آوریم.
برای تحلیل، از برنامه‌ای (MATLAB) استفاده می‌کنیم که همکاران پژوهشی برای این پژوهش ساخته‌اند.
در پژوهش سال 2026، هر یک از مقادیر به این صورت به کار رفت.
| مقدار (سرعت نوسان) | نحوهٔ استفاده در پژوهش |
|---|---|
| HF (نوسان سریع 0.15–0.4 Hz) | شاخص فعالیت دستگاه عصبی پاراسمپاتیک |
| LF (نوسان کند 0.04–0.15 Hz) | مؤلفه‌ای که هم دستگاه عصبی سمپاتیک و هم پاراسمپاتیک در آن نمایان می‌شوند |
| LF/HF (حاصل تقسیم LF بر HF) | شاخص فعالیت دستگاه عصبی سمپاتیک |
چرا کلینیک ما تغییرپذیری ضربان قلب را اندازه می‌گیرد
برای ثبت واکنش‌ها در حین حرکت بدن
هنگام انجام حرکت دندان‌قروچه، سر و فک حرکت می‌کنند.
تغییرپذیری ضربان قلب کمتر تحت تأثیر اختلال ناشی از این حرکت در ثبت قرار می‌گیرد؛ به همین دلیل در پژوهش، آن را به‌عنوان روشی برای بررسی واکنش‌ها در حین دندان‌قروچه انتخاب کردیم.
برای ترکیب روش‌هایی که زمان و موضوع ثبت آن‌ها متفاوت است
در همان پژوهش، مدت دندان‌قروچه با تغییرپذیری ضربان قلب و لحظات بلافاصله پس از دندان‌قروچه با رفلکس مردمک ثبت شد.
فعالیت عضلات جونده با الکترومیوگرافی ثبت شد.
زمان و موضوع ثبت در هر یک از این روش‌ها متفاوت است.
مدیر کلینیک به یک مقدار به‌تنهایی بسنده نمی‌کند و چند ثبت را در کنار هم بررسی می‌کند.
برای بررسی واکنش‌ها به‌صورت عدد و شکل موج
مدیر کلینیک رابطهٔ اکلوژن و واکنش‌های دستگاه عصبی خودمختار را به‌صورت عدد و شکل موج بررسی کرده است.
در حال حاضر، در آزمایشگاهی در دانشگاه میجی، واکنش‌های دستگاه عصبی خودمختار را از روی رفلکس مردمک و تغییرپذیری ضربان قلب تحلیل می‌کند.
در عمل در کلینیک ما
ثبت در پژوهش
در پژوهش مقالهٔ سال 2026، نوار قلب 17 داوطلب بزرگسال سالم به ترتیب زیر ثبت شد.
- فرد در اتاقی تاریک و آرام روی صندلی می‌نشیند و الکترودهای نوار قلب روی قفسهٔ سینه‌اش نصب می‌شود.
- 20 دقیقه در همان حالت آرام می‌ماند. تغییرپذیری ضربان قلب در 300 ثانیهٔ پایانی این مدت، مبنای مقایسه قرار می‌گیرد.
- یک وسیلهٔ فلزی قابل برداشتن (اورلی فلزی (metal overlay)) روی دندان‌ها قرار داده می‌شود تا شرایط اکلوژن به‌طور موقت تغییر کند.
- حرکت دندان‌قروچه، یعنی حرکت دادن فک پایین به چپ و راست، به مدت 30 ثانیه انجام می‌شود و نوار قلب در این مدت ثبت می‌شود.
- وسیله عوض می‌شود و در شرایط اکلوژن دیگر نیز به همین شکل ثبت انجام می‌شود.
در پژوهش مقالهٔ سال 2018، خواب 11 مرد سالم در آزمایشگاه خواب ثبت شد.
سامانهٔ ثبت، افزون بر نوار قلب، شامل الکترومیوگرافی، نوار مغزی، حسگر شتاب‌سنج و دوربین مادون قرمز بود.
ثبت در درمان
در درمان، ممکن است برای بیمارانی که در معاینات دقیق اختلالات مفصل گیجگاهی‌فکی لازم تشخیص داده شود، تغییرپذیری ضربان قلب را ثبت کنیم.
این آزمون برای همه انجام نمی‌شود و بر اساس علائم و وضعیت هر فرد انتخاب می‌شود.
در صورت نیاز، آن را با روش‌هایی که موضوع ثبت متفاوتی دارند، مانند رفلکس مردمک و الکترومیوگرافی، ترکیب می‌کنیم.
مدت، تعداد جلسات و هزینهٔ معاینات ← تعرفه‌ها
آنچه تغییرپذیری ضربان قلب نشان می‌دهد و آنچه نشان نمی‌دهد
آنچه مشخص می‌شود
- فاصلهٔ میان یک ضربان قلب و ضربان بعدی (فاصلهٔ R-R)
- اینکه این فاصله با گذشت زمان چگونه نوسان می‌کند
- اندازهٔ مؤلفهٔ سریع (HF) و مؤلفهٔ کند (LF) نوسان، و LF/HF
- در شرایط تعیین‌شده، ثبت در حین دندان‌قروچه چه تفاوتی با مبنای حالت استراحت دارد
آنچه مشخص نمی‌شود و راه جبران آن در کلینیک ما
| آنچه مشخص نمی‌شود | راه جبران در کلینیک ما |
|---|---|
| تعیین دقیق رابطهٔ دستگاه عصبی سمپاتیک و پاراسمپاتیک تنها با LF/HF | به یک مقدار به‌تنهایی بسنده نمی‌کنیم و آن را در کنار ثبت‌هایی مانند رفلکس مردمک بررسی می‌کنیم |
| مقایسهٔ ثبت‌هایی که شرایطشان، مانند مدت اندازه‌گیری، سن و جنسیت، متفاوت است | در پژوهش، ثبت حالت استراحت همان فرد (300 ثانیهٔ پایانی) مبنای مقایسه قرار گرفت |
| فعالیت عضلات جونده | الکترومیوگرافی |
| حرکت مفصل گیجگاهی‌فکی | Cadiax |
| علت بروز علائمی مانند سردرد، گرفتگی شانه و دشواری در به خواب رفتن | از روی مقادیر تغییرپذیری ضربان قلب تعیین نمی‌شود. گاهی ارزیابی پزشکی (غیر دندانپزشکی) می‌تواند مفید باشد |
در پژوهش سال 2026، LF/HF به‌عنوان شاخص فعالیت دستگاه عصبی سمپاتیک به کار رفت.
از سوی دیگر، میان پژوهشگران دربارهٔ اینکه آیا LF/HF رابطهٔ دستگاه عصبی سمپاتیک و پاراسمپاتیک را به‌دقت نشان می‌دهد یا نه، بحث وجود دارد.
آنچه در مقاله ثبت شد، واکنش در زمانی است که شرایط اکلوژن با یک وسیله به‌طور موقت تغییر داده شده بود.
این نتایج رابطه با وضعیت اکلوژنی را که مدت طولانی ادامه داشته است نشان نمی‌دهد و پژوهش بیشتری لازم دانسته می‌شود.
ارتباط‌هایی که در پژوهش بررسی می‌شود را باید از علت بروز علائم در هر فرد و تغییرات ناشی از درمان جدا دانست.
تنها با مقادیر تغییرپذیری ضربان قلب نمی‌توان علائم را به اکلوژن مربوط دانست.
پرسش‌های متداول
- آیا تغییرپذیری ضربان قلب همان تعداد ضربان قلب است؟
یکسان نیستند.
تعداد ضربان قلب (heart rate) شمار ضربان‌ها در یک دقیقه است، اما تغییرپذیری ضربان قلب نشان می‌دهد که فاصلهٔ یک ضربان تا ضربان بعدی چگونه نوسان می‌کند.
- HF، LF و LF/HF چه هستند؟
HF و LF مؤلفه‌هایی هستند که از تفکیک نوسان فاصلهٔ ضربان‌ها بر حسب سرعت (فرکانس) به دست می‌آیند.
LF/HF حاصل تقسیم LF بر HF است.
در پژوهش سال 2026، HF به‌عنوان شاخص فعالیت دستگاه عصبی پاراسمپاتیک و LF/HF به‌عنوان شاخص فعالیت دستگاه عصبی سمپاتیک به کار رفت.
- آیا تنها با تغییرپذیری ضربان قلب می‌توان همهٔ وضعیت دستگاه عصبی خودمختار را فهمید؟
تنها با یک مقدار نمی‌توان کل وضعیت دستگاه عصبی خودمختار را تعیین کرد.
به‌ویژه دربارهٔ تفسیر LF/HF بحث وجود دارد؛ از این رو آن را همراه با شرایط اندازه‌گیری و ثبت‌های دیگر بررسی می‌کنیم.
- آیا در حین دندان‌قروچه هم می‌توان ثبت انجام داد؟
در پژوهش سال 2026، نوار قلب در حین انجام حرکت دندان‌قروچه ثبت شد.
دلیل انتخاب تغییرپذیری ضربان قلب این بود که کمتر تحت تأثیر اختلال ناشی از حرکت سر و فک در ثبت قرار می‌گیرد.
- آیا همهٔ بیماران این آزمون را انجام می‌دهند؟
خیر.
علائم و وضعیت را بررسی می‌کنیم و آزمون‌های لازم را انتخاب می‌کنیم.
فناوری‌ها و درمان‌های مرتبط
- رفلکس مردمک به نور (Iriscorder Dual)
- الکترومیوگرافی (EMG)
- Cadiax
- اورلی فلزی (metal overlay)
- فهرست فناوری‌های مورد استفاده
- اختلالات مفصل گیجگاهی‌فکی و ارتودنسی با پرهیز از کشیدن دندان تا حد امکان: دربارهٔ سردرد، گرفتگی شانه، وزوز گوش و دشواری در به خواب رفتن
- اکلوژن و عملکرد دستگاه عصبی خودمختار
- فعالیت‌های پژوهشی، مقالات و همایش‌های علمی
منابع مورد استفاده
برای توضیحات عمومی دربارهٔ تغییرپذیری ضربان قلب، از منابع منتشرشدهٔ زیر کمک گرفته‌ایم. شیوهٔ کار کلینیک ما بر پایهٔ نوشته‌ها، مقالات و توضیحات مدیر کلینیک است.
- Shaffer F, Ginsberg JP. An Overview of Heart Rate Variability Metrics and Norms. Front Public Health. 2017;5:258 (به انگلیسی)
- Billman GE. The LF/HF ratio does not accurately measure cardiac sympatho-vagal balance. Front Physiol. 2013;4:26 (به انگلیسی)
- Task Force of the European Society of Cardiology and the North American Society of Pacing and Electrophysiology. Heart rate variability: standards of measurement, physiological interpretation and clinical use. Circulation. 1996;93(5):1043-1065 (به انگلیسی)
- Yoshimi H, Suzuki T, Ono Y. Autonomic Responses to Tooth Grinding under Different Dental Occlusal Conditions. Advanced Biomedical Engineering. 2026;15:36-45 (به انگلیسی)
- Nukazawa S, Yoshimi H, Sato S. Autonomic nervous activities associated with bruxism events during sleep. CRANIO. 2018;36(2):106-112 (به انگلیسی)
مشاوره و تماس با ما
مؤسسهٔ پزشکی «گیباکای»، کلینیک دندانپزشکی یوشیمی
کد پستی 194-0001، توکیو، شهر ماچیدا، تسوکوشینو 1-29-1، ساختمان Square 2، واحد 302 (طبقهٔ سوم)
تلفن 042-795-1359 فکس 042-795-1398
روزهای کاری: دوشنبه، سه‌شنبه، پنجشنبه، جمعه 10:00–13:00 / 14:30–18:00
نخستین مراجعه با مشاورهٔ اولیه (خدمت خصوصی، خارج از پوشش بیمه؛ 30 دقیقه تا 1 ساعت) آغاز می‌شود که در آن معاینه و تشخیص انجام می‌شود. مشاوره دربارهٔ تشخیصی که در کلینیک دیگری دریافت کرده‌اید نیز در همین جلسه پذیرفته می‌شود.
در موارد اضطراری، مثلاً اگر نمی‌توانید غذا بجوید یا علائم شدید است، لطفاً تلفنی (042-795-1359) با ما مشورت کنید.