Czym jest pomiar odruchu źrenicznego?
Pomiar odruchu źrenicznego to metoda, w której rejestruje się zmianę wielkości źrenicy po oświetleniu oka i wyraża ją liczbowo.
W naszej klinice używamy pupilografu „Iriscorder Dual (C10641)” firmy Hamamatsu Photonics.
Źrenica to położony w środku tęczówki otwór, przez który do oka wpada światło.
Gdy do oka wpada światło, źrenica się zwęża, a następnie stopniowo wraca do pierwotnej wielkości.
Tę reakcję nazywa się odruchem źrenicznym (odruchem źrenic na światło).
Ogólna nazwa tego wyrobu medycznego to „pupilograf”.
W zakresie badań naszej kliniki odpowiada to „badaniu odruchów autonomicznych na podstawie odruchu źrenicznego”.
Pomiar odruchu źrenicznego wykorzystujemy w naszych badaniach naukowych nad zależnością między zgryzem a czynnością autonomicznego układu nerwowego.
Ta strona przedstawia technikę pomiaru i nie opisuje efektów leczenia.
Historia powstania
Prace nad urządzeniem Iriscorder firma Hamamatsu Photonics rozpoczęła w 1969 roku na prośbę Satoshiego Ishikawy, ówczesnego wykładowcy Kliniki Okulistycznej Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Tokijskiego.
Celem był dokładny pomiar reakcji źrenicy (zmian jej powierzchni), która jest ściśle związana z czynnością autonomicznego układu nerwowego.
Jak działa pomiar odruchu źrenicznego
Obrazowanie źrenicy w podczerwieni
Na podstawie elektronicznej instrukcji używania opracowanej przez producenta przedstawiamy zasadę działania w czterech etapach.
- Oko oświetla się podczerwienią i rejestruje kamerą na podczerwień. Oko człowieka nie odbiera podczerwieni, a źrenica na nią nie reaguje, dlatego światło oświetlające nie zmienia wielkości źrenicy.
- Ponieważ światło oświetlające nie odbija się od źrenicy, na obrazie jest ona ciemniejsza niż pozostałe części oka. Wyodrębnia się ten ciemny obszar i mierzy poziomą średnicę źrenicy.
- Oko oświetla się krótko określonym światłem widzialnym i rejestruje, jak reaguje źrenica (pomiar reakcji źrenicy na światło). Czas oświetlenia wynosi około 1 sekundy.
- Z zapisu oblicza się wartości takie jak wielkość źrenicy oraz szybkość i czas reakcji.
Według elektronicznej instrukcji używania natężenie stosowanego światła mieści się w grupie „wolnej od ryzyka” określonej w międzynarodowej normie dotyczącej wpływu światła na oczy (IEC 62471).
Jak źrenica się zwęża i rozszerza
Zwężenie źrenicy nazywa się „miozą”, a jej rozszerzenie – „mydriazą”.
W zwężaniu źrenicy uczestniczy układ przywspółczulny, a w jej rozszerzaniu – układ współczulny.
Sygnał zwężający źrenicę biegnie nerwem, który porusza okiem (nerwem okoruchowym).
Sygnał rozszerzający źrenicę biegnie drogą układu współczulnego, która rozpoczyna się w podwzgórzu.
Układ przywspółczulny i układ współczulny należą do autonomicznego układu nerwowego.
Zapis odruchu źrenicznego pozwala zobaczyć w postaci liczb jedną z reakcji, w których uczestniczy autonomiczny układ nerwowy.
Iriscorder Dual
Oba oczy są rejestrowane jednocześnie
Iriscorder Dual to urządzenie, które może jednocześnie rejestrować źrenice lewego i prawego oka.
Pomiar wykonuje się, przykładając do obu oczu część pomiarową w kształcie gogli.
W badaniu naukowym stosowano światło czerwone (długość fali 635 nm) i niebieskie (długość fali 470 nm).
Światło czerwone jest standardowo stosowane do wywoływania odruchu źrenicznego.
Urządzenie nie dotyka bezpośrednio oka (pomiar bezkontaktowy), a pomiar jest nieinwazyjny i krótki.
Jak odczytywać ekran zapisu
Czerwona linia w górnej części ekranu oznacza czas oświetlenia.
Zielona linia poniżej to średnica źrenicy.
Po oświetleniu linia opada: źrenica się zwęża, a potem stopniowo wraca do pierwotnej wielkości.
Z zapisu wyznacza się następujące wartości.
| Symbol | Znaczenie |
|---|---|
| D1 | Średnica źrenicy przed oświetleniem |
| D2 | Najmniejsza średnica źrenicy po oświetleniu |
| CR | Stopień zwężenia źrenicy (współczynnik zwężenia) |
| t1 | Czas od oświetlenia do początku zwężania się źrenicy |
| t2 | Czas od początku zwężania do osiągnięcia połowy (50%) zwężenia |
| t3 | Czas do osiągnięcia najmniejszej średnicy źrenicy |
| t5 | Czas od osiągnięcia najmniejszej średnicy do powrotu średnicy źrenicy w 63% do wartości wyjściowej |
| vc | Największa prędkość zwężania się źrenicy |
| vd | Największa prędkość rozszerzania się źrenicy |
| ac | Największe przyspieszenie zwężania się źrenicy |
Wartości te są wyświetlane na ekranie zapisu.
W badaniu wartości te obliczono na podstawie zarejestrowanych danych o średnicy źrenicy za pomocą programu przygotowanego do celów badawczych (MATLAB).
Dlaczego mierzymy odruch źreniczny
Aby badać zależność między zgryzem a autonomicznym układem nerwowym w sposób mierzalny
W czuciu i ruchach szczęki, żuchwy i zębów uczestniczy nerw trójdzielny.
Na temat odruchów z udziałem nerwu trójdzielnego w okolicy szczęk i autonomicznego układu nerwowego opublikowano dotąd wiele doniesień.
Natomiast doniesień o tym, jak czynność autonomicznego układu nerwowego różni się w zależności od zgryzu, jest w naszej ocenie niewiele.
Dyrektor kliniki zwrócił na to uwagę i od 2002 roku bada to zagadnienie w sposób mierzalny.
Dlaczego odruch źreniczny
Nerw trójdzielny, który przewodzi czucie z zębów i szczęk, nie wchodzi bezpośrednio w skład drogi nerwowej odruchu źrenicznego.
W artykule wyjaśniono, że bodźce czuciowe z jamy ustnej i twarzy mogą poprzez działanie podwzgórza wpływać na stan autonomicznego układu nerwowego i pośrednio przejawiać się w ruchach źrenicy.
W badaniu wybrano odruch źreniczny, ponieważ można go zmierzyć w krótkim czasie, co pozwala zarejestrować reakcję bezpośrednio po zgrzytaniu zębami.
Podaje się, że badań odruchu źrenicznego w odniesieniu do zgryzu i zgrzytania zębami jest wciąż niewiele.
Ponieważ chcemy jasno określać cele leczenia na podstawie danych
Dyrektor kliniki chce jasno określać cel leczenia stomatologicznego na podstawie wyników pomiarów.
Uważa też, że ustalanie planu leczenia na podstawie obiektywnych danych może zmniejszyć różnice wynikające z tego, kto prowadzi leczenie.
Jak to wygląda w naszej klinice
Metoda pomiaru w badaniu naukowym
W badaniu opisanym w artykule z 2026 roku odruch źreniczny mierzono w następującej kolejności.
- Uczestnik siedział na krześle w ciemnym, cichym pomieszczeniu przez 20 minut, aby oczy przystosowały się do ciemności (adaptacja do ciemności). Na końcu tego okresu rejestrowano wyjściowy odruch źreniczny.
- Głowę podpierano podpórką pod brodę i podpórką czoła, a do obu oczu przykładano część pomiarową w kształcie gogli.
- Za pomocą zdejmowanego metalowego aparatu zakładanego na zęby – metalowego nakładu (overlay) – czasowo zmieniano warunki zgryzowe, a następnie uczestnicy przez 30 sekund wykonywali ruchy zgrzytania, przesuwając żuchwę w lewo i w prawo.
- Bezpośrednio potem oświetlano oczy światłem czerwonym i światłem niebieskim, każdym przez 1 sekundę, i rejestrowano średnicę źrenicy 60 razy na sekundę – od 1 sekundy przed oświetleniem do 10 sekund po nim.
- Po 2-minutowej przerwie wymieniano aparat i w ten sam sposób wykonywano pomiar w drugim wariancie warunków zgryzowych.
W badaniu uczestniczyło 17 zdrowych osób dorosłych.
Badanie przeprowadzono po uzyskaniu zgody komisji etycznych Gibakai Medical Corporation i Uniwersytetu Meiji oraz pisemnej zgody uczestników.
Analizę zapisów prowadzi laboratorium prof. Yumie Ono na Wydziale Nauk Ścisłych i Technicznych Uniwersytetu Meiji, do którego należy dyrektor kliniki.
Wyniki badań z wykorzystaniem odruchu źrenicznego przedstawiono także na zjazdach Japan Society of Autonomic Neuroscience w latach 2019 i 2020.
Wystąpienie z 2020 roku dotyczyło odruchu źrenicznego po oświetleniu światłem czerwonym.
Wystąpienia i artykuły zebraliśmy na stronie Działalność naukowa, publikacje i konferencje.
Zastosowanie w praktyce klinicznej
W praktyce klinicznej u pacjentów, u których uznamy to za potrzebne, możemy wykonać pomiar odruchu źrenicznego.
Nie jest to badanie wykonywane u wszystkich pacjentów – potrzebne badania dobieramy do objawów i stanu pacjenta.
Wyniki badania pokazujemy również pacjentom.
Czas trwania badań, liczba wizyt i koszty → Cennik
Łączenie z innymi badaniami
W ramach szczegółowych badań w kierunku zaburzeń skroniowo-żuchwowych (TMD) w razie potrzeby łączymy zapis ruchów żuchwy (Cadiax), analizę budowy kostnej, elektromiografię, badania odruchów autonomicznych i inne badania.
W badaniach naukowych przy tej samej okazji co odruch źreniczny rejestrujemy również EKG (zmienność rytmu serca) i aktywność mięśni żucia (elektromiografia).
Co można ocenić za pomocą pomiaru odruchu źrenicznego, a czego nie można
Co można ocenić
- Zmiana wielkości źrenicy po oświetleniu (średnica i stopień zwężenia)
- Czas od oświetlenia do rozpoczęcia reakcji
- Szybkość i czas zwężania się źrenicy oraz jej powrotu do wielkości wyjściowej
- Reakcje lewego i prawego oka (rejestracja obu oczu jednocześnie)
- Różnice między zapisami wykonanymi tą samą metodą w różnych warunkach
Czego nie można ocenić i jak to uzupełniamy
| Czego nie można ocenić | Jak to uzupełniamy |
|---|---|
| Zmiany czynności autonomicznego układu nerwowego w czasie | Zmienność rytmu serca (w badaniu naukowym rejestrowano EKG podczas zgrzytania zębami) |
| Jak intensywnie pracowały mięśnie żucia | Elektromiografia |
| Ruchy stawów skroniowo-żuchwowych | Cadiax |
| Przyczyny objawów, takich jak bóle głowy, sztywność karku i barków czy problemy ze snem | Nie ustalamy ich wyłącznie na podstawie wartości odruchu źrenicznego ani zgryzu. W razie potrzeby zalecamy ocenę lekarską |
Wartości odruchu źrenicznego przedstawiają reakcję źrenicy w danym momencie, po oświetleniu w określonych warunkach.
W artykule badano reakcję zdrowych dorosłych uczestników bezpośrednio po zgrzytaniu zębami przy czasowo zmienionych warunkach zgryzowych.
W artykule napisano, że związek z utrzymującym się przez długi czas stanem zgryzu wymaga dalszych badań.
Związek badany w naszych badaniach naukowych to coś innego niż przyczyna objawów i efekt leczenia u konkretnej osoby.
Pomiar odruchu źrenicznego nie służy łagodzeniu objawów, lecz rejestrowaniu reakcji.
Najczęstsze pytania
- Dlaczego w gabinecie stomatologicznym mierzy się odruch źreniczny?
W naszej klinice prowadzimy badania nad zależnością między zgryzem a czynnością autonomicznego układu nerwowego.
Ponieważ w ruchach źrenicy uczestniczą układ przywspółczulny i współczulny, stosujemy ten pomiar jako jedną z metod rejestrowania reakcji z udziałem autonomicznego układu nerwowego.
- Czy urządzenie dotyka oka albo narusza tkanki?
Urządzenie nie dotyka bezpośrednio oka.
Do obu oczu przykłada się część pomiarową w kształcie gogli i rejestruje obraz źrenicy kamerą na podczerwień.
Jest to pomiar wykonywany bez naruszania tkanek (nieinwazyjny).
- Jakim światłem oświetla się oko?
Oko oświetla się określonym światłem widzialnym przez około 1 sekundę.
W badaniu opisanym w artykule z 2026 roku stosowano światło czerwone i niebieskie.
Zdjęcie ekranu zapisu na tej stronie przedstawia zapis po oświetleniu światłem czerwonym.
- Co oznaczają wartości na ekranie zapisu?
Są to m.in. średnica źrenicy przed oświetleniem i w chwili największego zwężenia, czas do rozpoczęcia zwężania oraz szybkość zwężania i powrotu.
Wszystkie te wartości opisują reakcję źrenicy w chwili pomiaru.
- Czy wartości odruchu źrenicznego pozwalają ustalić przyczynę objawów?
Na podstawie samych wartości odruchu źrenicznego nie można ustalić przyczyny objawów.
W razie potrzeby zalecamy także ocenę lekarską.
Powiązane technologie i metody leczenia
- Zmienność rytmu serca (HRV)
- Elektromiografia (EMG)
- Cadiax
- Metalowy nakład (overlay)
- Wszystkie technologie, które stosujemy
- Zaburzenia skroniowo-żuchwowe i leczenie ortodontyczne, w miarę możliwości bez usuwania zębów: bóle głowy, sztywność karku i barków, szumy uszne i trudności ze snem
- Zgryz a czynność autonomicznego układu nerwowego
- Działalność naukowa, publikacje i konferencje
Źródła, z których korzystaliśmy
Przy ogólnych objaśnieniach (zasada działania, historia powstania) korzystaliśmy z poniższych opublikowanych źródeł. Opis naszych metod pracy opiera się na wpisach, artykułach i wyjaśnieniach dyrektora kliniki.
- Elektroniczna instrukcja używania Iriscorder Dual C10641 (dokument publiczny japońskiej agencji Pharmaceuticals and Medical Devices Agency; w języku japońskim)
- Hamamatsu Photonics, „[Historia firmy Hamamatsu Photonics]” (w języku japońskim)
- Yoshimi H, Suzuki T, Ono Y. Autonomic Responses to Tooth Grinding under Different Dental Occlusal Conditions. Advanced Biomedical Engineering. 2026;15:36-45 (w języku angielskim)
Konsultacje i kontakt
Gibakai Medical Corporation, Yoshimi Dental Clinic
Square 2, lokal 302 (3. piętro), 1-29-1 Tsukushino, Machida, Tokio 194-0001, Japonia
TEL 042-795-1359 FAX 042-795-1398
Dni przyjęć: pon., wt., czw., pt. 10:00–13:00 / 14:30–18:00
Pierwsza wizyta rozpoczyna się od pierwszej konsultacji obejmującej badanie i diagnozę (usługa prywatna, nieobjęta ubezpieczeniem; od 30 minut do 1 godziny). W jej ramach można też omówić diagnozę postawioną w innej placówce.
W pilnych przypadkach – np. gdy nie mogą Państwo gryźć lub objawy są silne – prosimy o kontakt telefoniczny (042-795-1359).